प्रस्तावना

हरे कृष्ण.

दंडवत प्रणाम.

राशी चक्र विधानम् पूर्ण झाल्यानंतर एक प्रश्न पुन्हा पुन्हा माझ्याकडे येत राहिला. विद्यार्थ्यांनी तो विचारला, सल्लामसलतीसाठी आलेल्या लोकांनी विचारला आणि सहकारी ज्योतिषांनीही विचारला.

“नवांशही तुम्ही अशाच सोप्या भाषेत समजावून सांगू शकता का?”

नवांशावरील पुस्तकांची कमतरता नाही. तरीही विद्यार्थी आजही त्याच्याकडे काहीशा संकोचाने जातात, असे मला दिसले.

काही लोक त्याला केवळ विवाहापुरते मर्यादित करतात. काही जण उच्च, नीच आणि वर्गोत्तम पाठ करतात; पण या संकल्पनांमागील तर्क समजून घेत नाहीत.

त्यामुळे नवांश हा वैदिक ज्योतिषातील सर्वाधिक आदरणीय भागांपैकी एक आहे आणि त्याच वेळी सर्वांत कमी समजल्या गेलेल्या भागांपैकीही एक आहे.

ही दरी भरून काढण्याचा माझा नम्र प्रयत्न म्हणजे हे पुस्तक.

शास्त्रांची जागा घेणे हा याचा उद्देश नाही. तसेच ज्योतिषाला केवळ नियमांची यादी बनवणेही नाही.

वर्षानुवर्षे पाहिलेल्या आणि तपासलेल्या गोष्टी एका क्रमात मांडण्याचा हा प्रयत्न आहे, जेणेकरून एखादा नवांश विशिष्ट प्रकारे का वागतो हे विद्यार्थ्यांना समजू शकेल.

या पुस्तकात प्रत्येक नवांशाकडे अनेक बाजूंनी पाहिले आहे—त्याचा मानसिक स्वभाव, त्याचा कर्मविषयक अर्थ, त्याचे अधिष्ठाता देव आणि त्यामधील ग्रहांचे वर्तन.

आरोग्याचे संकेत, भविष्यकथनाची तत्त्वे, वंशपरंपरेतील नमुने, उपाय आणि सल्लामसलतीतील त्याचा उपयोग हेही याच क्रमाचे भाग आहेत.

वाचकांनी नवांशाकडे केवळ एक वर्ग-कुंडली म्हणून पाहू नये, अशी माझी आशा आहे. काळाबरोबर ग्रहांचे कर्म ज्या चेतनेच्या थरात उलगडत जाते, त्या थराप्रमाणे त्याच्याकडे पाहावे.

परमपूज्य इंद्रद्युम्न स्वामी महाराजांचा मी कृतज्ञ आहे. माझे संपूर्ण अध्ययन ज्या आध्यात्मिक पायावर उभे आहे, तो पाया त्यांनी दिला.

आर. के. बेहरा सरांचाही मी कृतज्ञ आहे. त्यांनी भगवद्गीता आणि भक्ती-दर्शनाविषयीची माझी समज जोपासली.

त्यांच्या मार्गदर्शनाशिवाय ज्योतिष माझ्यासाठी केवळ बुद्धीचा विषय राहिला असता.

ही सृष्टी ज्या कर्माच्या दैवी नियमांवर चालते ते समजून घेण्याचे साधन ते बनले नसते.

कठीण प्रश्न विचारणाऱ्या आणि तयार उत्तरांना आव्हान देणाऱ्या सर्व विद्यार्थ्यांचे, सल्लामसलतीसाठी आलेल्या लोकांचे आणि जिज्ञासूंचेही मनापासून आभार.

त्यांनी मला पुन्हा पुन्हा अधिक खोलवर जाण्यास भाग पाडले.

या पुस्तकातील अनेक विचार त्या संभाषणांतूनच जन्मले आहेत.

हे काम एका विद्यार्थ्यालाही पाठांतरापासून समजुतीकडे घेऊन गेले, किंवा एका ज्योतिषालाही एखाद्या जीवाला थोड्या अधिक करुणेने मार्गदर्शन करण्यास समर्थ बनवले, तरी माझा प्रयत्न सफल झाला असे मी मानेन.

या पानांमध्ये जे काही ज्ञान आहे ते माझ्या गुरुजनांचे, महान ऋषींचे आणि वैदिक ज्योतिषाच्या सनातन परंपरेचे आहे.

काही उणीव किंवा चूक राहिली असेल तर ती पूर्णपणे माझी आहे.

कृतज्ञतेसह,
उज्ज्वल तरवे
(गोकुल चंद्र दास)